اسکینر روانشناس معروفی که تحقیقات او هم به روانشناسی کمک کرد و هم به شدت در کارهای شستشوی مغزی اسیران جنگی ، خلافکاران ‌و ...:قرار گرفت و می گیرد جمله ای دارد که می گوید:

هرکس که بتواند کنترل کند( انسان و یا جامعه را) در اختیار گیرد می تواند خوشبختی و یا بدبختی و به زبان قدیمی‌ها سعد و نحس بیافریند.

اسکینر در این ارتباط آزمایش معروفی دارد که به«کبوتر خرافی»مشهور شده است.

در این آزمایش کبوتر در قفسی قرار داده می شود و یکبار برایش دانه ریخته می شود و‌همزمان چراغی چشمک زن روشن می شود. کبوتری که نیمه شرطی شده است روشن شدن چراغ را پاداش حرکت به سمت دیگر قفس تلقی می کند و به سمت دانه می رود.

سپس دو سه بار چراغ زده می شود ولی هیچ دانه ای ریخته نمی شود. در مرتبه دوم کبوتر که از نیت کنترل کنندگان با خبر نیست به محض چشمک زدن مجدد چراغها به سمت قسمتی از قفس می رود که در وهله قبل در آنجا دانه ریخته شده بود.

این بازی آن قدر ادامه می یابد که حتی وقتی دانه ریخته می شود و چراغ چشمک می زند کبوتر به سراغ آنها نمی رود. چون او نیز نا امید شده و لابد به گونه ای خود را بدبخت و گرفتار نحسی می داند..

اسکینر می گوید که همین در مورد انسانها صدق می کند، چون هر بار که کار انجام شود او خود را خوشبخت می داند و آنرا به حساب شانس خوب و سعادت می گذارد و هر بار که موفق نشود آنرا به حساب بد شانسی می گذارد. در حالی که موفق شدن او در آن کار از طرف یک منبع دیگر کنترل می شده است و او خود نمی دانسته است.

اگر هیچ کنترلی در کار نبود و شخص بطور کامل همه چیز را در اختیار داشت دیگر نمی توانستیم از خوشبختی و بد بختی ساختگی سخن بگوییم. اما تا زمانی که امور زندگی انسانها توسط دیگران و بویژه آن منابع قدرت کنترل شود که به چشم انسان نمی آیند و نهان هستند، تا آن زمان انسان به سعد و نحس ساختگی باور دارد و آن دو را حقیقی می پندارد.

نکته خطرناک و جنبه تاریک کار در این است که در خیلی از موارد انسان می فهمد و در می یابد که از طرف منبعی کنترل می شود و اگر تن به کنترل دیگران بدهد قدری خوشبختی در بستر زندگی او می خزد و می تواند شانه به شانه دیگران از سر بالایی زندگی بالا رود ، در این صورت بسیاری می پذیرند که بطور موقت هم که باشد از استقلال فکری خود دست بر دارند و تحت کنترل در آیند.

اصولاً انسان های ضعیف ، گرفتار، بدهکار، بیمار ، در مانده، عاری از هنرهای ثروت آفرین و موفقیت زا، و انباشته از آرزوهایی که عملی نشده آن. و انسان های عقب مانده از جامعه و در گیر با بی عدالتی اجتماعی بشدت به سعد و نحس باور دارند.

امیر تهرانی